Bhagavad Gita, Chapter 13

Bhagavad-gītā Chapter 13. Stanzas 1 – 34 

Intro

अथ क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगोनाम​ त्रयोदशोध्यायः 

atha kṣetra-kṣetrajña-vibhāga-yogo-nāma trayodaśo-dhyāyaḥ

Stanza 1

 श्री भगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।
śrībhagavān uvāca
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramity-abhidhīyate
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ।

2

 क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarva-kṣetreṣu bhārata |
kṣetra-kṣetrajñayor-jñānaṃ yat-taj-jñānaṃ mataṃ mama।

3

 तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ।
tat-kṣetraṃ yac-ca yādṛk ca yadvikāri yataś-ca yat|
sa ca yo yat-prabhāvaś-ca tat-samāsena me śṛṇu|

4

 ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः।
ṛṣibhir-bahudhā gītaṃ chandobhir-vividhaiḥ pṛthak।
brahma-sūtra-padaiś-caiva hetu-madbhir-viniś-citaiḥ।

5

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।
mahābhūtāny(-)ahaṃkāro buddhir-avyaktam-eva ca।
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriya-gocarāḥ।

6

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतनाधृतिः।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś-cetanā-dhṛtiḥ।
etat-kṣetraṃ samāsena savikāram-udāhṛtam।

7

 अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ।
amānitvam-adambhitvam-ahiṃsā kṣāntir-ārjavam।
ācāryo-pāsanaṃ śaucaṃ sthairyam-ātma-vinigrahaḥ।

8

 इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ।
indriyārtheṣu vairāgyam-anahaṃkāra eva ca।
janma-mṛtyu-jarāvyādhi-duḥkha-doṣānudarśanam।

9

 असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु।
asaktir-anabhiṣvaṅgaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu।
nityaṃ ca sama-cittatvam-iṣṭāniṣṭo-papattiṣu।

10

 मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि।
mayi cānanya-yogena bhaktir-avyabhicāriṇī।
vivikta-deśa-sevitvam aratir-jana-saṃsadi।

11

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ।
adhyātma-jñāna-nityatvaṃ tattva-jñānārtha-darśanam।
etaj-jñānam-iti proktam ajñānaṃ yad-atonyathā।

12

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते।
jñeyaṃ yat-tat-pravakṣyāmi yaj-jñātvāmṛtam aśnute।
anādimat-paraṃ brahma na sat-tan-nāsad-ucyate।

13

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।
sarvataḥ pāṇipādaṃ tat-sarvatokṣi-śiromukham।
sarvataḥ śrutimal-loke sarvam-āvṛtya tiṣṭhati।

14

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।
sarvendriya-guṇābhāsaṃ sarvendriya-vivarjitam।
asaktaṃ sarva-bhṛccaiva nirguṇaṃ guṇa-bhoktṛ ca।

15

बहिरन्तश् च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ।
bahir-antaś ca bhūtānām-acaraṃ caram-eva ca।
sūkṣmatvāt-tad-avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat।

16

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam-iva ca sthitam।
bhūtabhartṛ ca taj-jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca।

17

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः तमसः परमुच्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ।
jyotiṣām-api taj-jyotiḥ tamasaḥ param-ucyate।
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam।

18

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ।
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate।

19

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy-anādī ubhāv-api।
vikārāṁś-ca guṇāṃś-caiva viddhi prakṛtisaṃbhavān।

20

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।
पुरुषस्सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।
kārya-kāraṇa-kartṛtve hetuḥ prakṛtir-ucyate।
puruṣas-sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur-ucyate।

21

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ।
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān-guṇān।
kāraṇaṃ guṇasaṅgosya sadasadyoni-janmasu।

22

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ।
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ।
paramātmeti cāpyukto dehesmin-puruṣaḥ paraḥ।

23

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैस्सह।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇais-saha।
sarvathā vartamānopi na sa bhūyobhijāyate।

24

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ।
dhyānenātmani paśyanti kecid-ātmānam-ātmanā।
anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare।

25

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।
anye tvevam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate।
tepi cātitaranty-eva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ।

26

यावत् संजायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।
yāvat saṃjāyate kiṃcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam।
kṣetrakṣetrajña-saṃyogāt tad-viddhi bharatarṣabha।

27

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram।
vinaśyatsv-avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati।

28

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।
न हिनस्त्यात्मनाऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ।
samaṃ paśyan-hi sarvatra samavasthitam-īśvaram।
na hinasty-ātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim।

29

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ।
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ।
yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṃ sa paśyati।

30

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।
yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati।
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā।